روش محاسبه خمس به زبان ساده | راهنمای گام‌به‌گام

خمس یکی از احکام مالی اسلام است که بر اساس آن، در مواردی مشخص، یک‌پنجم مال مشمول خمس باید پرداخت شود. واژه «خمس» نیز به معنای «یک‌پنجم» است. اصل خمس در قرآن کریم در آیه ۴۱ سوره انفال مطرح شده است؛ جایی که خداوند درباره «غنیمت» می‌فرماید یک‌پنجم آن اختصاص داده شده است.

البته احکام خمس در فقه شیعه فقط به غنائم جنگی محدود نمی‌شود و یکی از موارد مهم آن، خمس درآمد و سود کسب است. در این زمینه، جزئیات حکم می‌تواند بر اساس فتوای مرجع تقلید فرد متفاوت باشد. برای همین، هنگام محاسبه خمس بهتر است احکام مرجع تقلید خودتان را ملاک قرار دهید.

اما اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم، روش محاسبه خمس این است که در پایان سال خمسی، درآمدها و اموالی را که مشمول خمس هستند بررسی کنیم، هزینه‌های متعارف زندگی و موارد قابل کسر را در نظر بگیریم و در نهایت، خمس مبلغ باقی‌مانده را محاسبه کنیم.

در این مقاله از خیریه مهر انصار، روش محاسبه خمس را به زبان ساده و مرحله‌به‌مرحله بررسی می‌کنیم تا بتوانید با یک مثال روشن، مبلغ خمس خود را بهتر محاسبه کنید و با مهم‌ترین احکام آن آشنا شوید.

روش محاسبه خمس در یک نگاه

اگر بخواهیم روش محاسبه خمس را خیلی خلاصه و خودمانی توضیح دهیم، می‌توانیم آن را در چند مرحله انجام دهیم:

1. سال خمسی خودتان را مشخص کنید.
2. درآمدها و سودهای به‌دست‌آمده در طول سال را بررسی کنید.
3. هزینه‌های متعارف زندگی و هزینه‌های مرتبط با کسب‌وکار را از درآمد قابل محاسبه کم کنید.
4. پول و اموالی را که در پایان سال باقی مانده‌اند بررسی کنید.
5. مواردی را که طبق حکم مرجع تقلیدتان مشمول خمس هستند مشخص کنید.
6. یک‌پنجم مبلغ مشمول خمس را محاسبه کنید.

فرمول ساده آن، در مواردی که تمام مبلغ باقی‌مانده مشمول خمس باشد، این است:

خمس = مبلغ مشمول خمس × ۲۰ درصد

مثلاً فرض کنید یک فرد در طول سال درآمد داشته و پس از پرداخت هزینه‌های متعارف زندگی و سایر هزینه‌های قابل کسر، ۵۰ میلیون تومان از درآمدش باقی مانده است. اگر تمام این مبلغ مشمول خمس باشد:

۵۰ میلیون × ۲۰٪ = ۱۰ میلیون تومان

بنابراین خمس این مبلغ ۱۰ میلیون تومان خواهد بود.

البته این مثال فقط برای فهم ساده فرمول است و نباید آن را برای همه انواع دارایی‌ها بدون بررسی حکم شرعی به کار برد؛ چون نوع مال، نحوه به‌دست‌آوردن آن، زمان دریافت، مصرف‌شدن یا باقی‌ماندن آن و نظر مرجع تقلید می‌تواند در حکم خمس تأثیر داشته باشد.

مرحله اول؛ سال خمسی خودتان را مشخص کنید

برای اینکه بدانیم چه درآمد و مالی را باید بررسی کنیم، ابتدا باید سال خمسی مشخص باشد. برای افراد شاغل، طبق توضیحات دفتر آیت‌الله سیستانی، سال خمسی معمولاً از زمان شروع کسب‌وکار محاسبه می‌شود و هر سال در همان زمان، وضعیت مالی بررسی می‌شود.

پس اگر مثلاً فردی اول مهر کار خود را شروع کرده باشد، در چارچوب این فتوا، پایان سال خمسی او می‌تواند اول مهر سال بعد باشد.

البته اگر تاکنون سال خمسی مشخص نکرده‌اید یا شرایط مالی خاصی دارید، بهتر است برای تعیین دقیق آن مطابق نظر مرجع تقلیدتان عمل کنید.

مرحله دوم؛ درآمد و سود سال را مشخص کنید

حالا باید ببینید در طول سال خمسی چه درآمدهایی داشته‌اید. این درآمد می‌تواند از حقوق، کسب‌وکار، فعالیت اقتصادی یا سایر منابع درآمدی به دست آمده باشد.

نکته مهم این است که صرف داشتن درآمد به این معنا نیست که باید ۲۰ درصد کل درآمد را فوراً خمس بدهید. در محاسبه خمس درآمد، ابتدا هزینه‌هایی که طبق احکام شرعی قابل کسر هستند در نظر گرفته می‌شوند.

برای مثال، هزینه‌های متعارف زندگی مانند خوراک، پوشاک، مسکن، درمان، رفت‌وآمد و برخی هزینه‌های معمول دیگر، در چارچوب احکام مربوط به «مؤونه» بررسی می‌شوند.

مرحله سوم؛ هزینه‌های زندگی را از درآمد جدا کنید

حالا می‌رسیم به یکی از مهم‌ترین قسمت‌های روش محاسبه خمس؛ یعنی مشخص کردن هزینه‌هایی که در طول سال برای زندگی داشته‌اید.

در فقه، به هزینه‌های متعارف و مورد نیاز زندگی «مؤونه» گفته می‌شود. منظور از مؤونه، خرج‌هایی است که فرد و خانواده‌اش در طول سال برای زندگی انجام می‌دهند. برای مثال، خوراک، پوشاک، مسکن، درمان، رفت‌وآمد و هزینه‌های معمول زندگی در این دسته قرار می‌گیرند.

بنابراین قرار نیست ۲۰ درصد کل حقوق یا درآمد سالانه را به‌عنوان خمس کنار بگذارید. ابتدا باید هزینه‌های متعارف و قابل قبول از درآمد سال کسر شود و سپس مبلغ باقی‌مانده بررسی شود.

مثلاً فرض کنیم فردی در طول سال ۳۰۰ میلیون تومان درآمد داشته است. اگر مجموع هزینه‌های متعارف زندگی او در همان سال ۲۵۰ میلیون تومان باشد، مبلغ باقی‌مانده ۵۰ میلیون تومان است.

اگر این ۵۰ میلیون تومان تا پایان سال خمسی باقی بماند و مشمول خمس باشد، محاسبه به این شکل خواهد بود:

۵۰ میلیون تومان × ۲۰ درصد = ۱۰ میلیون تومان

پس در این مثال، خمس مبلغ باقی‌مانده ۱۰ میلیون تومان است.

البته «هزینه متعارف» به معنی هر خرجی که فرد انجام داده نیست. هزینه باید در حد شأن و شرایط معمول زندگی باشد و اسراف و تبذیر محسوب نشود. همچنین درباره برخی هزینه‌ها و اموال، جزئیات فقهی وجود دارد؛ بنابراین برای موارد خاص باید فتوای مرجع تقلید فرد بررسی شود.

مرحله چهارم؛ ببینید در پایان سال چه چیزی باقی مانده است

بعد از مشخص کردن درآمد و هزینه‌ها، باید ببینید در پایان سال خمسی چه مقدار از درآمدتان همچنان باقی مانده است.

اینجا یک نکته مهم وجود دارد: فقط پول نقد داخل حساب بانکی ملاک نیست. ممکن است بخشی از درآمد به شکل کالا، سرمایه یا دارایی دیگری باقی مانده باشد و حکم آن با توجه به نوع مال متفاوت باشد.

برای مثال، اگر فردی از درآمد سال خود مقداری مواد غذایی برای مصرف خانواده خریداری کرده و آن را در طول سال مصرف کرده باشد، این هزینه در چارچوب مؤونه بررسی می‌شود. اما اگر بخشی از درآمد در پایان سال همچنان به صورت پول یا مالِ مصرف‌نشده باقی مانده باشد، باید حکم خمس آن بررسی شود.

در مورد وسایل مورد نیاز زندگی نیز موضوع فقط «باقی ماندن» مال نیست. برای نمونه، خانه مسکونی، لوازم منزل، لباس و وسیله نقلیه مورد نیاز، در شرایطی جزء مؤونه محسوب می‌شوند و خمس ندارند.

یک مثال کامل و ساده از روش محاسبه خمس

فرض کنیم «علی» در طول سال خمسی خود ۴۰۰ میلیون تومان درآمد داشته است.

او در همان سال:

• ۲۲۰ میلیون تومان برای خوراک، مسکن و سایر هزینه‌های معمول زندگی پرداخت کرده است.
• ۳۰ میلیون تومان برای درمان و هزینه‌های ضروری خانواده خرج کرده است.
• ۵۰ میلیون تومان نیز برای سایر مخارج متعارف سال هزینه کرده است.

در مجموع، ۳۰۰ میلیون تومان از درآمد او صرف هزینه‌های سال شده است.

پس:

۴۰۰ میلیون − ۳۰۰ میلیون = ۱۰۰ میلیون تومان

در پایان سال، ۱۰۰ میلیون تومان از درآمد او باقی مانده است. اگر این مبلغ طبق احکام مرجع تقلید او مشمول خمس باشد:

۱۰۰ میلیون × ۲۰ درصد = ۲۰ میلیون تومان

بنابراین خمس این مبلغ ۲۰ میلیون تومان خواهد بود.

این مثال فقط برای ساده کردن محاسبه است. در عمل، اگر فرد دارایی‌هایی مانند سرمایه کسب، کالا، طلب، بدهی یا اموال دیگری داشته باشد، ممکن است محاسبه جزئیات بیشتری پیدا کند. برای نمونه، در فتوای آیت‌الله سیستانی، سرمایه کسب و برخی لوازم تجارت که از سود سال تهیه شده‌اند، می‌توانند مشمول خمس باشند و نمی‌توان آنها را صرفاً به دلیل استفاده در کسب‌وکار، خودکار از خمس معاف دانست.

چه اموالی معمولاً خمس ندارند؟

هر مالی که در طول سال در اختیار شماست، لزوماً مشمول خمس نمی‌شود. هزینه‌ها و وسایل متعارف مورد نیاز زندگی مانند خوراک، پوشاک، مسکن، اثاث منزل، هزینه درمان و رفت‌وآمد، در صورتی که در حد نیاز و شأن فرد باشند، معمولاً در دسته «مؤونه» قرار می‌گیرند و حکم خمس درآمد باقی‌مانده را ندارند.

با این حال، درباره اموالی مانند پس‌انداز، هدیه، ارث، سرمایه کسب، سهام و ملک احکام متفاوتی وجود دارد و نمی‌توان برای همه آنها یک حکم کلی در نظر گرفت. بنابراین در موارد خاص، نظر مرجع تقلید خود را ملاک قرار دهید.

جمع‌بندی

به‌طور خلاصه، روش محاسبه خمس این است که ابتدا سال خمسی و درآمدهای خود را مشخص کنید، سپس هزینه‌های متعارف زندگی و موارد قابل کسر را در نظر بگیرید. در مرحله بعد، اموال و درآمدهای باقی‌مانده را طبق فتوای مرجع تقلید خود بررسی کنید و در صورت مشمول بودن، ۲۰ درصد از مبلغ باقی‌مانده را به‌عنوان خمس محاسبه کنید.

اگر درباره خمس، سال خمسی، نحوه محاسبه یا اموال مشمول خمس سؤال یا ابهامی دارید، آن را در بخش کامنت‌ها با ما در میان بگذارید. سؤال شما می‌تواند پاسخگوی دغدغه سایر کاربران هم باشد.

منابع

• قرآن کریم، سوره انفال، آیه ۴۱.
• دفتر آیت‌الله سیدعلی حسینی سیستانی، احکام خمس و درآمدها و سودها.
• دفتر آیت‌الله سیدعلی حسینی سیستانی، توضیح‌المسائل جامع، جلد دوم؛ سال خمسی افراد شاغل.
• دفتر آیت‌الله سیدعلی حسینی سیستانی، موارد خمس به‌طور مفصل.
• دفتر آیت‌الله سیدعلی حسینی سیستانی، خمس فروش مؤونه.