تفاوت زکات و خمس چیست؟ در نظام اقتصادی اسلام، زکات و خمس نقش مهمی در توزیع عادلانه ثروت و حمایت از اقشار نیازمند دارند. این واجبات مالی، هم به پاکسازی مال و تزکیه نفس کمک میکنند و هم باعث تقویت عدالت اجتماعی و همبستگی بین مسلمانان میشوند. رعایت این احکام، نه تنها تکلیف دینی است، بلکه ابزاری عملی برای کاهش فقر و نابرابری اقتصادی در جامعه محسوب میشود.
با این حال، بسیاری از افراد تفاوت زکات و خمس را نمیدانند و ممکن است در پرداخت آنها دچار اشتباه شوند. شناخت دقیق این دو واجب، شرایط تعلق، روش پرداخت و مصارف آنها اهمیت بالایی دارد. در این مقاله از خیریه مهر انصار با استناد به منابع معتبر اسلامی، به بررسی کامل تفاوت زکات و خمس میپردازیم.
فهرست مطالب
خمس چیست؟
واژه «خمس» در لغت به معنای «یک پنجم» است و در اصطلاح فقه اسلامی به مالی گفته میشود که پرداخت یک پنجم آن در موارد خاص واجب شده است. مهمترین مستند قرآنی خمس، آیه ۴۱ سوره انفال است که بهصراحت به این حکم اشاره میکند:
«وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَىٰ وَالْیَتَامَىٰ وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ…»
(سوره انفال، آیه ۴۱)
بر اساس این آیه، هر مالی که عنوان «غنیمت» بر آن صدق کند، مشمول خمس میشود. مفسران شیعه با استناد به روایات اهلبیت(ع)، دامنه «غنیمت» را محدود به غنائم جنگی نمیدانند و آن را شامل سود کسبوکار و درآمد مازاد سالانه نیز میدانند. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان تصریح میکند که مفهوم غنیمت در آیه، معنایی عام دارد و هر نوع فایده و سود مشروع را در بر میگیرد (المیزان، ذیل آیه ۴۱ سوره انفال).
در فقه شیعه، خمس یکی از واجبات مالی قطعی محسوب میشود و ترک آگاهانه آن، تخلف از حکم شرعی به شمار میآید. امام خمینی(ره) در تحریر الوسیله خمس را حقی الهی معرفی میکند که پرداخت آن نقش مهمی در اداره جامعه اسلامی و حمایت از نیازمندان دارد (تحریر الوسیله، کتاب الخمس).
بهطور کلی، خمس واجبی مالی است که با هدف تأمین منابع مالی برای رهبری دینی، سادات نیازمند و مصالح عمومی جامعه اسلامی تشریع شده و جایگاهی ویژه در فقه اسلامی دارد.
خمس به چه چیزهایی تعلق میگیرد؟
در فقه شیعه، خمس تنها به غنائم جنگی محدود نمیشود، بلکه به موارد متعددی تعلق میگیرد که همگی با استناد به آیات قرآن و روایات معتبر تبیین شدهاند. فقهای امامیه با اتکا به احادیث نقلشده از ائمه اطهار(ع)، مصادیق خمس را مشخص کردهاند تا مکلف بتواند تکلیف شرعی خود را بهدرستی انجام دهد.
۱. سود و درآمد سالانه
مهمترین مورد تعلق خمس، سود حاصل از کسبوکار، تجارت، حقوق و سایر درآمدهای مشروع است که تا پایان سال خمسی مصرف نشده باشد. اگر فردی پس از کسر هزینههای متعارف زندگی، مالی اضافه داشته باشد، باید یک پنجم آن را بهعنوان خمس پرداخت کند. این حکم در روایات متعددی از امام صادق(ع) بیان شده و در کتاب وسائل الشیعه به آن اشاره شده است (وسائل الشیعه، ج ۹، باب وجوب الخمس).
۲. غنائم جنگی
غنائم حاصل از جنگ با دشمنان اسلام، از نخستین مواردی است که آیه خمس درباره آن نازل شد. بر اساس آیه ۴۱ سوره انفال، یک پنجم این غنائم باید جدا شده و در مصارف مشخص هزینه شود. این مورد میان فقهای شیعه و بسیاری از فقهای اهل سنت مشترک است، هرچند دامنه خمس در دیدگاه اهل سنت محدودتر است.
۳. معادن و منابع طبیعی
طبق نظر مشهور فقهای شیعه، استخراج معادن مانند طلا، نقره، مس و سایر منابع معدنی، در صورت رسیدن به حد نصاب، مشمول خمس میشود. محقق حلی در کتاب شرایع الاسلام به این نکته اشاره میکند که معادن از مصادیق روشن اموالی هستند که خمس به آنها تعلق میگیرد، زیرا نوعی درآمد بدون واسطه تجارت محسوب میشوند.
۴. گنج
هر مالی که بهصورت دفینه یا گنج پیدا شود و مالک مشخصی نداشته باشد، مشمول خمس است. روایات متعددی از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) در این زمینه نقل شده که پرداخت خمس گنج را واجب میدانند (وسائل الشیعه، باب الخمس فی الکنوز).
۵. مال حلال مخلوط به حرام
اگر مالی حلال با مال حرام مخلوط شود و امکان تشخیص مقدار حرام وجود نداشته باشد، پرداخت خمس باعث حلال شدن باقی مال میشود. این حکم یکی از احکام خاص خمس است که در زکات مشابهی ندارد و فقها آن را نشانه جایگاه ویژه خمس در نظام فقهی اسلام میدانند.
زکات چیست؟
واژه «زکات» در لغت به معنای پاکی، رشد و فزونی است. در اصطلاح اسلامی، زکات مالی واجب است که پرداخت آن سبب پاک شدن مال و تزکیه نفس انسان میشود. قرآن کریم در آیات متعددی، زکات را در کنار نماز ذکر کرده و آن را از نشانههای ایمان واقعی دانسته است. از جمله در آیهای میفرماید:
«وَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ…»
(سوره بقره، آیه ۴۳)
این همراهی مداوم نماز و زکات در قرآن نشان میدهد که اسلام تنها به عبادات فردی بسنده نکرده و به مسئولیتهای اجتماعی و اقتصادی نیز توجه ویژهای دارد. زکات ابزاری برای حمایت از فقرا، کاهش فقر و ایجاد توازن اقتصادی در جامعه اسلامی به شمار میآید.
در روایات اسلامی، زکات بهعنوان حقی واجب در مال معرفی شده است. پیامبر اکرم(ص) در حدیثی میفرمایند: «در اموال شما حقی برای نیازمندان قرار داده شده است» که فقها یکی از مصادیق روشن آن را زکات میدانند.
فقهای اسلامی، چه در مکتب شیعه و چه در میان اهل سنت، بر وجوب زکات اتفاق نظر دارند. البته دامنه اموال مشمول زکات و جزئیات احکام آن در مذاهب مختلف تفاوتهایی دارد. یوسف قرضاوی در کتاب فقهالزکاة، زکات را ستون اصلی عدالت اجتماعی در اسلام معرفی میکند و آن را عامل پیوند میان ثروتمندان و نیازمندان میداند.
زکات به چه اموالی تعلق میگیرد؟
زکات مالی، برخلاف خمس که دامنه آن محدودتر است، شامل انواع اموال مشخص میشود که فقها بر آن اجماع دارند. آگاهی از این اموال، شرط وجوب صحیح زکات است.
۱. محصولات کشاورزی
زکات بر محصولات کشاورزی از جمله گندم، جو، خرما و کشمش واجب است. نصاب زکات محصولات کشاورزی بر اساس مقدار محصول و نوع آبیاری تعیین میشود. قرآن کریم در این زمینه فرموده است:
«خُذُوا مِن أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِم»
(سوره توبه، آیه ۱۰۳)
در روایات اهل بیت(ع) نیز به وضوح آمده است که زکات محصولات کشاورزی با توجه به نوع محصول و روش برداشت تعیین میشود (وسائل الشیعه، ج ۹، باب زکات الزراعه).
۲. طلا و نقره
طلا و نقره، از جمله اموال نقدی مشمول زکات هستند. نصاب این اموال بر اساس وزن مشخص تعیین میشود و زکات آن یک دوم درصد (۲٫۵٪) از کل دارایی است که به صورت سالانه محاسبه میشود.
۳. دامها
زکات دامها شامل گاو، گوسفند، بز و شتر است. شرایط خاصی برای سن و تعداد دامها وجود دارد که وجوب زکات را مشخص میکند. این احکام در کتاب تحریر الوسیله و وسائل الشیعه به تفصیل آمده است.
۴. پول نقد و سایر داراییها
پول نقد، سپردههای بانکی و سایر داراییهای مالی که به مالک تعلق دارد و به نصاب رسیده است، مشمول زکات میشود. میزان زکات همان ۲٫۵٪ سالانه است.
روش پرداخت خمس در اسلام
خمس، همانطور که گفته شد، یک پنجم درآمدهای مشخص است و پرداخت آن در زمان معین واجب است. موارد و روش پرداخت به شرح زیر است:
۱. زمان پرداخت
خمس معمولاً پس از پایان سال خمسی یا سال مالی و محاسبه سود و درآمد خالص پرداخت میشود.
۲. مصارف خمس
طبق فقه شیعه، خمس در چهار سهم تقسیم میشود:
- سهم خداوند (برای مصارف عمومی و فقرا)
- سهم پیامبر و ائمه(ع) (در عصر حاضر تحت مدیریت فقیه جامعالشرایط)
- سهم سادات (افرادی که از نسل اهل بیت(ع) هستند)
- سهم دیگران نیازمند
۳. استناد فقهی
- تحریر الوسیله، امام خمینی (ره)
- وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی
پرداخت خمس موجب پاک شدن مال و رفع تعلقات دنیوی میشود و ترک آن بدون دلیل شرعی، تخلف محسوب میشود.
روش پرداخت زکات در اسلام
۱. زمان پرداخت
زکات، بر اساس نوع مال، زمان مشخص دارد:
- زکات نقدی و درآمدهای مالی: سالانه
- زکات محصولات کشاورزی: پس از برداشت محصول
۲. مصرفکنندگان زکات
قرآن کریم هشت گروه را به عنوان مصرفکنندگان زکات معرفی کرده است:
- فقراء
- مساکین
- موظفان جمعآوری زکات
- جذب دین و هدایت
- آزادسازی بردگان
- غریبهها و مهاجران
- بدهکاران
- راه خدا (ابزار مشروع برای گسترش عدالت و کمکرسانی)
(سوره توبه، آیه ۶۰)
۳. شرایط پرداخت
زکات باید به مستحق واقعی برسد و پرداخت به فرد ناصالح، حکم صحیح ندارد. همچنین باید نصاب و مقدار دقیق رعایت شود تا وجوب آن تحقق پیدا کند.
تفاوت زکات و خمس چیست؟
با توجه به تعاریف و مصارف هر یک از واجبات مالی، تفاوت زکات و خمس از چند منظر قابل بررسی است:
۱. تفاوت در نوع وجوب
- زکات: واجبی عمومی و همگانی است که بر همه مسلمانان واجب میشود و هدف آن تزکیه مال و کمک به اقشار کمدرآمد است.
- خمس: واجبی مالی است که بیشتر در سود کسبوکار، غنائم و درآمدهای سالانه مشخص تعلق میگیرد و در فقه شیعه وجوب آن بیشتر بر مسلمانانی است که درآمدشان از نصاب معین تجاوز کند.
۲. تفاوت در اموال مشمول
| ویژگی | زکات | خمس |
| نوع اموال | طلا، نقره، پول نقد، محصولات کشاورزی، دام | سود کسبوکار، درآمد سالانه، غنائم، معادن، گنج |
| شرایط خاص | رسیدن به نصاب و گذشت یک سال قمری | رسیدن به درآمد خالص سالانه یا غنیمت |
۳. تفاوت در زمان پرداخت
- زکات: معمولا سالانه یا پس از برداشت محصول مشخص پرداخت میشود.
- خمس: پس از پایان سال خمسی یا محاسبه سود و درآمد خالص پرداخت میشود.
۴. تفاوت در مصرف
- زکات: صرف هشت گروه مشخص میشود (فقرا، مساکین، بدهکاران و …) طبق آیه ۶۰ سوره توبه.
- خمس: چهار سهم دارد که شامل سهم خدا، پیامبر و اهل بیت، سادات و دیگر نیازمندان میشود.
۵. تفاوت در فلسفه تشریع
- زکات: هدف اصلی آن تزکیه مال و تقویت عدالت اقتصادی در سطح جامعه است.
- خمس: علاوه بر حمایت از نیازمندان، تأمین منابع مالی رهبری دینی و سادات و تأمین مصالح عمومی جامعه اسلامی را هدف قرار داده است.
۶. تفاوت در دیدگاه مذاهب اسلامی
- زکات: در همه مذاهب اسلامی واجب و پذیرفته شده است و جزئیات آن اندکی تفاوت دارد.
- خمس: در فقه شیعه واجب است، اما در فقه اهل سنت، دامنه آن محدودتر است و بیشتر به غنائم جنگی تعلق میگیرد.
| معیار مقایسه | زکات | خمس |
| وجوب | عمومی | بر سود و درآمدهای خاص |
| اموال مشمول | طلا، نقره، پول، محصولات کشاورزی، دام | سود، درآمد سالانه، غنائم، معادن، گنج |
| زمان پرداخت | سالانه یا بعد از برداشت محصول | پایان سال خمسی یا محاسبه درآمد خالص |
| مصرفکننده | فقرا، مساکین، بدهکاران، راه خدا و … | سهم خدا، پیامبر، سادات، نیازمندان |
| فلسفه تشریع | تزکیه مال و کمک اجتماعی | تأمین منابع مالی رهبری دینی و حمایت از نیازمندان |
| دیدگاه مذاهب | مشترک در همه مذاهب | بیشتر در فقه شیعه، اهل سنت محدودتر |
جمعبندی
زکات و خمس هر دو واجبات مالی اسلام هستند که هدفشان حمایت از نیازمندان و ایجاد عدالت اقتصادی است، اما تفاوتهای مهمی دارند. زکات به اموال مشخص مانند طلا، نقره، پول نقد، دام و محصولات کشاورزی تعلق میگیرد و مصرف آن بر اساس آیه ۶۰ سوره توبه به گروههای فقرا، مساکین، بدهکاران و سایر مستحقان اختصاص دارد. این واجب سالانه یا پس از برداشت محصول مشخص پرداخت میشود و تمرکز آن بر تزکیه مال و کمک اجتماعی است.
خمس اما بر سود کسبوکار، درآمد سالانه، غنائم، معادن و گنج تعلق دارد و چهار سهم مشخص دارد: سهم خدا، پیامبر و اهل بیت(ع)، سادات و دیگر نیازمندان. فلسفه تشریع خمس علاوه بر حمایت از فقرا، تأمین منابع مالی رهبری دینی و مصالح عمومی جامعه است. آگاهی از تفاوت زکات و خمس چیست برای هر مسلمان اهمیت دارد تا واجبات مالی خود را به درستی انجام دهد و سهمی از عدالت اقتصادی و همبستگی اجتماعی داشته باشد.